Στην τελευταία έρευνα του ευρωβαρόμετρου, στην ερώτηση «Τι σας δημιουργεί αίσθημα κοινότητας;» η πρώτη απάντηση με τις περισσότερες προτιμήσεις ήταν «Ο πολιτισμός» τον οποίο επέλεξε το 24% των ερωτηθέντων.
Ο πολιτισμός, πέρα από την αισθητική εμπειρία, αποτελεί διαρκές πεδίο κοινωνικών αντιθέσεων αλλά και συλλογικών νοημάτων.
Σε μία καταπληκτική περιγραφή στο βιβλίο, σελ 438, περιγράφεται το πολιτισμικό νόημα ως εξής:
«ό,τι αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε ή λέμε για κάτι, το καθιστά ιδιαίτερο και του προσδίδει νόημα.
Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε,
τα αφηγήματα, οι εικόνες που παράγουμε,
τα συναισθήματα που προκαλούνται,
οι τρόποι να τα ταξινομούμε και να τα εννοιολογούμε,
οι αξίες που τους αποδίδουμε.
Το νόημα υπάρχει κάθε φορά που εκφράζουμε τον εαυτό μας,
όποτε χρησιμοποιούμε, καταναλώνουμε η οικειοποιούμαστε πολιτιστικά στοιχεία,
όποτε τα ενσωματώνουμε στις καθημερινές μας πρακτικές και τελετουργίες, δίνοντας τους αξία και σημασία».
Ο πολιτισμός είναι τρόπος ζωής, κοινωνική κόλλα, μνήμη και φαντασία.
Φίλες και φίλοι, νομίζω θα συμφωνήσετε πως η δημόσια πολιτική για τον πολιτισμό δεν μπορεί να είναι ουδέτερη ή εργαλειακή: οφείλει να έχει πρόσημο, όραμα και κοινωνική στόχευση.
Στην προοδευτική της οπτική, η πολιτισμική πολιτική υπηρετεί τη δημοκρατία.
Προάγει την ενεργή συμμετοχή όλων στην πολιτιστική δημιουργία και όχι μόνο την κατανάλωση προϊόντων πολιτισμού.
Δεν αρκεί να παρακολουθούμε — πρέπει να δημιουργούμε, να διαλέγουμε, να διαμορφώνουμε.
Και βεβαίως, η πολιτική για τον πολιτισμό δεν αφορά μόνο το Υπουργείο Πολιτισμού. Είναι διατομεακή πολιτική.
Περνά από την εκπαίδευση, τη νεολαία, την κοινωνική συνοχή, την εξωτερική πολιτική.
Η δε σύνδεση παιδείας και πολιτισμού είναι καθοριστική: σχολεία ανοικτά στον πολιτισμό, καλλιτεχνική παιδεία για όλους, συνεργασίες με καλλιτέχνες και τοπικές κοινότητες.
(η κατάσταση -a world on the move)
Ερχόμενοι στο σήμερα, είναι πια κοινώς αποδεκτό πως ζούμε σε έναν κόσμο που τείνει να γίνει χαοτικός, όπου,
όπως λέει γνωστός ισραηλινός διπλωμάτης,
οι αληθινοί ηγέτες έχουν αντικατασταθεί από τους αυταρχικούς ατζέντηδες του χάους.
Και συνεχίζει λέγοντας: μην αναλύετε, λοιπόν, κάθε λέξη τους αφού θα την πάρουν πίσω λίγο αργότερα. Αναζητήστε πάντα τη μεγάλη εικόνα.
Ας δούμε λοιπόν τη μεγάλη εικόνα:
• Από τη μία ο άνθρωπος κινείται και μετακινείται πολλαπλάσια σε σχέση με χθες.
• Ο ίδιος άνθρωπος μεταναστεύει σε σε ιστορικά υψηλά επίπεδα – εκτιμάται ότι περισσότεροι από 20 εκατομμύρια άνθρωποι ετησίως εκτοπίζονται ήδη στο εσωτερικό τους λόγω γεγονότων που σχετίζονται με το κλίμα.
• Ο ίδιος άνθρωπος, ακόμη κι όταν δεν μετακινείται, εκτίθεται σε διαφορετικούς πολιτισμούς μέσω των ψηφιακών τεχνολογιών.
• Διαδρά μέσα από τις πλατφόρμες των Μέσων Κοινωνικής δικτύωσης, καταθέτοντας το δικό του ίχνος πολιτισμού και κουλτούρας σε ένα χωνευτήρι που αδυνατεί να ρυθμίσει την αναλογία του μείγματος, αλλά δύναται να του επιστρέψει με ελεγχόμενο τρόπο το πολιτισμικό νόημα που επιθυμεί.
Και οι ατζέντηδες του χάους αποκτούν συνεχώς προβάδισμα, όχι γιατί είναι εξοικειωμένοι με το χάος, αλλά επειδή ποντάρουν στο χάος,
καθώς μπορούν το διαχειριστούν καλύτερα μέσω ακραίων ιδεών και ακραίων σταθερών εννοιών.
Το όραμα τους είναι ένας κόσμος χωρίς αξίες, χωρίς θεσμούς, χωρίς αλληλεγγύη. Μόνο ισχύ.
Χτίζουν κομμάτι κομμάτι το δικό μας σκοτάδι, ορίζοντας τον εχθρό μας με βάση το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα, το μεταναστευτικό καθεστώς.
Ροκανίζουν την αλήθεια, και ως αρετή και ως αξία,
καθιστώντας την αναποτελεσματική,
σε έναν κόσμο που υπερτερούν οι συναλλακτικές σχέσεις έναντι της επικράτησης των αξιών και των θέσεων αρχής.
Μια λογική ανταλλαγής/trade-off ανάμεσα σε ισότητα και ανάπτυξη. Είτε επιλέγεις το ένα είτε το άλλο.
Προτάσσουν τον ατομισμό έναντι του συλλογικού, τη χώρα του καθενός όχι έναντι αλλά απέναντι των υπολοίπων, την ελευθερία άνευ όρων έναντι της ίσης ελευθερίας που σέβεται τον διπλανό μας.
Και έρχονται· με βήμα στρατιωτικό, με ρυθμό σταθερό.
Και μαζί τους φέρνουν την ξενοφοβία, τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, τις διακρίσεις, τον φασισμό, τους πολέμους.
Και ’μείς κοιτάζουμε αποσβολωμένοι.
Αναρωτιόμαστε γιατί ένας κόσμος,
στα μάτια μας αόρατος και από εμάς περιφρονημένος,
ένας κόσμος που κατοικεί επί χρόνια στις σκιές,
ένας κόσμος που δεν ζει πλέον αλλά επιβιώνει,
γιατί δεν καταλαβαίνει.
Και ενόσω απορούμε για την υποχώρηση της στοιχειώδους λογικής, προσπαθούμε να του διδάξουμε πώς πρέπει να σκέφτεται:
Και αναρωτιόμαστε ξανά:
πώς είναι δυνατόν να αγοράζει φάρμακο εναντίον της τριχόπτωσης από έναν φαλακρό;
Πώς είναι δυνατόν να εφαρμόζει δίαιτα που δοκιμάστηκε και προτείνεται από έναν υπέρβαρο;
Πώς είναι δυνατόν να μην εμβολιάζεται ακούγοντας κάποιον που τον έπεισε και σήμερα εκείνος δεν ζει εξαιτίας του ιού;
Πώς είναι δυνατόν να ψηφίζει κάποιον που λέει πως νοιάζεται ενώ είναι δισεκατομμυριούχος και στο πρόγραμμά του παρέχει φοροελαφρύνσεις στους ομοίους του.
Πώς δεν είναι ορατή αυτή η υποκρισία στα μάτια του;
Και τον στιγματίζουμε για αυτό, ως περιθωριακό, ως ψεκασμένο.
Και ταυτόχρονα μεγαλώνουμε την απόσταση ανάμεσά μας.
Χωρίς να καταλαβαίνουμε πως οι περιφρονημένοι αυτού του κόσμου, δεν θέλουν να τους διδάξουμε πώς να σκέφτονται, αλλά να τους νιώσουμε.
Και όσο αναρωτιόμαστε, ξεκινάμε να μαζεύουμε όπλα, προφανώς γιατί αυτό είναι αναγκαίο,
και συζητάμε πώς θα εξοπλιστούμε ως Ευρώπη με ταχύτητα και επάρκεια, προφανώς ορθώς και εδώ,
χωρίς όμως να σχεδιάζουμε ένα άλλο παράδειγμα πολιτισμικής πολιτικής που θα μας δώσει την πραγματική νίκη έναντι της επέλασης των ακραίων.
Οι ατζέντηδες του χάους έχουν δώσει το δικό τους ισχυρό νόημα στην πλειοψηφία πλέον των περιφρονημένων.
Τους έχουν υποσχεθεί καθαρή ταυτότητα και νίκες.
Αν βρίσεις, λοιδορήσεις, στιγματίσεις, σκοτώσεις, τότε κερδίζεις.
Μία νέα και καλά οργανωμένη πολιτοφυλακή στα ΜΚΔ, με πραγματικούς ή/και ψεύτικους λογαριασμούς επιτίθεται στους διαφωνούντες και ταυτόχρονα σου προσφέρει ασφάλεια και σιγουριά,
Έτσι, αποκτάς αξία, αυτοπεποίθηση.
Και όσο αυτοί φτιάχνουν τον ΝΕΟ ΑΝΘΡΩΠΟ,
και εμείς συνεχίζουμε να αναρωτιόμαστε,
ταυτόχρονα υποχωρούμε.
Υποχωρούμε για τους μετανάστες που στοχοποιούνται.
Υποχωρούμε για τους πρόσφυγες που αναζητούν την αυτονόητη ανθρωπιά,
Υποχωρούμε για τους ομοφυλόφιλους που στιγματίζονται,
Υποχωρούμε για τις γυναίκες και τα αναπαραγωγικά τους δικαιώματα
Υποχωρούμε για τους δικαστές που διώκονται,
Υποχωρούμε για τους πολιτικούς που λιντσάρονται στην αρένα του διαδικτύου.
(πολιτισμική δημοκρατία)
Είναι η ώρα να τραβήξουμε μία κόκκινη γραμμή,
Να ορίσουμε το μέτωπο της σύγκρουσης,
Να προτάξουμε τις δικές μας πανανθρώπινες αξίες.
Πάνω από τους κατά τόπους -κοινωνίες,φυλές και έθνη- πολιτισμούς να σχεδιάσουμε την δική μας πολιτισμική πολιτική.
Και μία σύγχρονη αριστερή πολιτισμική πολιτική, θα αναφέρεται κατ΄αρχάς σε τέσσερις παραμέτρους:
Πρόσβαση, συμμετοχή, πλουραλισμό, διαφορετικότητα.
Ούτως ώστε να σκιαγραφήσουμε με σαφήνεια την ιδιότητα του πολιτισμικού πολίτη.
Η δική μας παρέμβαση δεν μπορεί να έχει στοιχεία κρατικιστικής πολιτικής ή πατερναλισμού.
Αλλά θα δύναται να εγγυάται και να ρυθμίζει την πρόσβαση, συμμετοχή, πλουραλισμό, διαφορετικότητα στο δημόσιο χώρο,
Μία πολιτισμική πολιτική με την ευρεία έννοια ,που :
θα αναγνωρίζει ως αναζωογονητικό στοιχείο των σύγχρονων κοινωνιών την διαφορετικότητα,
Θα παίζει αναδιανεμητικό ρόλο πρός όφελος της δικαιότερης κατανομής των συμβολικών πόρων
Θα ενισχύει δίκτυα και συνέργειες με την τοπική αυτοδιοίκηση, μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς και κινήσεις πολιτών,
προκειμένου να υποστηρίξει δημιουργικές και παραγωγικές στάσεις και πρακτικές που προκύπτουν από την βιωμένη κουλτούρα.
Και τέλος, δεν μπορεί η πολιτισμική πολιτική να παραγνωρίσει τις αναδυόμενες νεανικές κουλτούρες, τον Λεξ.
Φίλες και φίλοι,
Πολιτισμός δεν είναι μόνο οι τέχνες, και η υψηλή κουλτούρα. Πολιτισμός είναι τρόπος ζωής που διαχέεται στην κοινωνία.
Ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια. Είναι δημόσιο αγαθό, θεμέλιο της δημοκρατίας και εργαλείο για μια κοινωνία πιο συμπεριληπτική, δίκαιη και δημιουργική. Η πολιτιστική πολιτική του σήμερα καλείται να είναι τολμηρή, ανοιχτή, ανθρωποκεντρική — μια πολιτική που ενδυναμώνει τις φωνές όλων.
Αυτοί έχουν όπλα, όπλα μαζεύουμε και εμείς.
Αυτοί όμως δεν έχουν παράδειγμα. Εμείς μπορούμε να έχουμε.
Ή ακριβέστερα, μπορούμε να αλλάξουμε το παράδειγμα.
Για μία προοδευτική λύση, για μία πολιτισμική Δημοκρατία.
Και κάτι τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικ΄κο:
Βαθιά προοδευτικός είναι ο άνθρωπος που αφιερώνει ανιδιοτελώς μία ολόκληρη ζωή για να κάνει πράγματα που δεν αφορούν τον εαυτό του, είναι έξω από το συμφέρον του.
Γνωρίζοντας ίσως πως η δική του παρακαταθήκη δεν θα αφορά ούτε καν τη γενιά του, αλλά κάποια επόμενη γενιά.
Η Μυρσίνη Ζορμπά ήταν ένας βαθιά προοδευτικός άνθρωπος.
Και την ευχαριστούμε γι’ αυτό το βιβλίο.
Είναι μία παρακαταθήκη και η δική μας ευθύνη να πιάσουμε το νήμα.
