Την πρώτη κρυάδα την πήρανε από τον δικηγόρο τους: «Μην παρασύρεστε από τα δημοσιεύματα. Ο εξωδικαστικός δεν φημίζεται για τις βιώσιμες λύσεις του. Είναι ένα σύστημα που δεν ενδιαφέρεται για τον δανειολήπτη αλλά για τις Τράπεζες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι θα έχουμε μία πλήρη εικόνα των οφειλών σας. Μην ελπίζετε σε κάτι περισσότερο». Το ζευγάρι των συνταξιούχων βρίσκεται σε απόγνωση. Αισθάνεται τεράστιες ενοχές. Η αρχή έγινε με ένα στεγαστικό δάνειο για την επισκευή του σπιτιού τους. Ακολούθησε ένα μικρό καταναλωτικό για να καλύψει . Το χρέος πλέον δυσθεώρητο. Το χειρότερο απ’ όλα, στο στεγαστικό μπήκαν ως εγγυητές και τα παιδιά τους. «Μπλέξαμε και τα παιδιά, Στέφανε. Πώς θα το ξεπεράσουμε αυτό;» μου εκμυστηρεύονται κλαίγοντας. Το ακίνητο δεν θέλουν να το χάσουν. Ανήκει στην οικογένεια από τους παππούδες εδώ και 80 χρόνια. Εκεί μεγάλωσε ο σύζυγος, εκεί πηγαίνουν το καλοκαίρι τα εγγόνια. Το εισόδημα ικανοποιητικό: συνταξιούχοι του Δημοσίου. «Να μας μένουν 500 ευρώ το μήνα, ίσα για να ζούμε όπως – όπως δύο άτομα. Όλα τα υπόλοιπα ας τα παίρνουν αυτοί.»
Ο δικηγόρος επαληθεύεται. Ο εξωδικαστικός καταλήγει σε μία πρόταση μη βιώσιμη. Παρότι το κούρεμα της οφειλής είναι μεγάλο – η αξία του ακινήτου είναι πρακτικά μηδενική άλλωστε -, η μηνιαία δόση και για τους δύο ξεπερνάει τα 1.800 ευρώ, ενώ το συνολικό μηνιαίο εισόδημά τους ανέρχεται στα 1.700. Όχι απλά δεν τους περισσεύουν τα 500 για να ζήσουν αλλά πρέπει και να δανείζονται 100 κάθε μήνα για να ανταποκρίνονται. Ο αλγόριθμος δεν ενδιαφέρεται για αυτό. Αλγόριθμος είναι άλλωστε, δεν χρειάζεται χρήματα για να ψωνίζει από το σούπερμάρκετ ή να πληρώνει λογαριασμούς. Το επόμενο στάδιο: η απευθείας διαπραγμάτευση. Νέες αμοιβές για τους δικηγόρους. Νέα ταλαιπωρία. Περισσότερο άγχος και ανασφάλεια.
Σε ένα από τα πιο γνωστά έργα του, στην «Εποχή των Άκρων» ο γνωστός ιστορικός Eric Hobsbawm, προβαίνει στην διάκριση μεταξύ της «μεγάλης» και της «μικρής» Ιστορίας. Η «μεγάλη» ιστορία συντίθεται από τα μεγάλα γεγονότα, μάχες, πολέμους, της ζωές και τις επιλογές των ηγετών. Είναι αυτή που καταγράφεται στα ιστορικά εγχειρίδια και διδάσκεται σε σχολεία και πανεπιστήμια. Πλάι σε αυτήν όμως υπάρχει η «μικρή ιστορία». Αυτή που αποτελείται από τις ιστορίες των απλών ανθρώπων. Είναι αυτές οι εμπειρίες των καθημερινών ανθρώπων που συχνά παραλείπονται από την επίσημη ιστοριογραφία αλλά αποτυπώνονται στα έργα της λαϊκής κουλτούρας, στην λογοτεχνία ή στον κινηματογράφο.
Η ιστορία των δύο συνταξιούχων ανήκει σε αυτήν την τελευταία κατηγορία. Αυτή, όπως και χιλιάδες άλλα μικρά δράματα εκτυλίσσονται καθημερινά την τελευταία 15ετία στην ελληνική κοινωνία. Κανένα από αυτά δεν θα καταγραφεί στα επίσημα ιστορικά εγχειρίδια. Πολύ περισσότερο δεν θα αναφερθεί από κυβερνητικά χείλη.
Στον αντίποδα, σε μια προσπάθεια να διασκεδαστεί η εσωτερική κρίση που προκάλεσαν διαδοχικές κοινοβουλευτικές πρωτοβουλίες βουλευτών της πλειοψηφίας, τόσο ο Υπουργός Οικονομικών όσο και ο Κυβερνητικός εκπρόσωπος επιχειρούν για μία ακόμη φορά να δημιουργήσουν μία εικόνα κυβερνητικής επιτυχίας στο μέτωπο των κόκκινων δανείων.
«Το ποσοστό των κόκκινων δανείων στις τράπεζες που ξεπερνούσε το 40% το 2019, περιορίστηκε σέ 7,5% το 2024», σύμφωνα με τον κύριο Χατζηδάκη, ο οποίος παραλείπει βέβαια να διευκρινίσει ότι το ποσοστό αυτό μειώθηκε όχι γιατί ρυθμίστηκε από τους δανειολήπτες αλλά γιατί τα δάνεια πουλήθηκαν σε funds.
«To 2019, τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια ανέρχονταν σέ 92,2 δις ευρώ, ενώ το 2024 στο α΄ τρίμηνο, τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια προς Τράπεζες και servicers έχουν μειωθεί σέ 70,4 δις ευρώ.» αναφέρει επίσης ο Υπουργός, χωρίς όμως να διευκρινίζεται ότι από τα 20 περίπου δις των δανείων που «ξε-κοκκίνισαν» τα 15,2 δις ρυθμίστηκαν με απευθείας διαπραγματεύσεις με τα funds χωρίς δηλαδή την αξιοποίηση του οποιουδήποτε νομοθετημένου εργαλείου, ενώ σύμφωνα με τις ενδείξεις τα περισσότερα από αυτά είναι δάνεια ανεξασφάλιστα, δηλαδή προϊόντα-σκουπίδια από τα οποία ta funds δεν προσδοκούν ιδιαίτερο όφελος. Μόλις τα 2 δις ρυθμίστηκαν μέσω εξωδικαστικού μηχανισμού και τα υπόλοιπα «ρυθμίστηκαν» από πλειστηριασμούς.
«Βελτιώσαμε τον εξωδικαστικό μηχανισμό και καταστήσαμε υποχρεωτική την αποδοχή της πρότασής του από τους πιστωτές όταν μιλάμε για ευάλωτους κάτι που οδήγησε σε ιστορικό υψηλό με 7,5 δις ευρώ ρυθμισμένα χρέη.» ανέφερε πριν λίγες ημέρες ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, χωρίς όμως να διευκρινίζεται ότι σε αυτά τα ρυθμισμένα χρέη συμπεριλαμβάνονται και οφειλές προς το Δημόσιο, ενώ μέχρι τον Αύγουστο του 2024, μόλις 10.000. Εν ολίγοις μόλις 2 δις χρέη από τα συνολικά 73 δις ρυθμίστηκαν μέσω του εξωδικαστικού μηχανισμού. Ταυτόχρονα δεν υπάρχει πουθενά δημοσιευμένο ένα σημαντικό μέγεθος: πόσοι από τους ελάχιστους που ρυθμίζουν είναι σε θέση να διατηρήσουν την ρύθμιση;
Την ίδια στιγμή παρά τις καταγγελίες για τις συνεχιζόμενες καταχρηστικές πρακτικές των servicers συνεχίζονται, έχουν επιβληθεί μόλις 1,9 εκατομμύρια σε πρόστιμα από τον Σεπτέμβριο του 2023. Σε ένα χρόνο δηλαδή το ύψος των προστίμων ισοδυναμεί με τα πρόστιμα που θα έπρεπε να επιβληθούν από τις καταχρηστικές πρακτικές μιας εβδομάδας.
Ταυτόχρονα, οι πλειστηριασμοί ακινήτων συνεχίζονται με εκθετικά αυξανόμενους ρυθμούς. Χιλιάδες ακίνητα δανειοληπτών, πολλά από τα οποία πρώτες κατοικίες, αλλάζουν χέρια, με τα funds να αποτελούν σε πολλές περιπτώσεις τους νέους ιδιοκτήτες. Παρατηρείται συνεπώς το εξής νόμιμο μεν αλλά ηθικά αμφιλεγόμενο φαινόμενο: οι μεν Τράπεζες να εξυγιαίνονται μεταβιβάζοντας τα δάνειά τους σε funds και την ίδια στιγμή τα ίδια τα funds που αποτελούν πρακτικά παραρτήματα των Τραπεζών αποκτούν μέσω πλειστηριασμών τα ακίνητα των δανειοληπτών. Ένα αδιαφανές πλέγμα διασυνδεδεμένων επιχειρήσεων: Τραπεζών – funds – εταιρειών ακινήτων, δημιουργεί με γοργούς ρυθμούς ένα νέο σκηνικό στην ελληνική αγορά ακινήτου.
Και το Κράτος;
Η αρχική αποφασιστική παρέμβασή του εκφράστηκε με τον Νόμο «Κατσέλη» του ΠΑΣΟΚ. Χιλιάδες δανειολήπτες, αξιοποιώντας τις διατάξεις τους κατόρθωσαν να διασώσουν την πρώτη κατοικία τους, εξασφαλίζοντας παράλληλα βιώσιμες ρυθμίσεις μέσα από την δικαστική οδό. Η συγκεκριμένη νομοθετική πρωτοβουλία αποτύπωσε μία ξεκάθαρη πολιτική και ηθική επιλογή: «Οι κοινωνίες ανέλαβαν το τεράστιο οικονομικό κόστος για την διάσωση των Τραπεζών. Είναι ανήθικο να αφήσουμε τα νοικοκυριά εκτεθειμένα. Για τον λόγο αυτό θα δημιουργήσουμε έναν μηχανισμό που θα διασφαλίσει το δικαίωμα στην κατοικία για τους πολίτες σε ένα δυσμενές οικονομικό περιβάλλον που δημιούργησε η οικονομική κρίση.»
Σήμερα, 15 χρόνια μετά, μέσα από μία διαδικασία σταδιακής «αποψίλωσής» του από τις κυβερνήσεις που ακολούθησαν και ηθικού στιγματισμού των επωφελούμενων ως στρατηγικών κακοπληρωτών, ο μηχανισμός που προστάτεψε τους αδύναμους, αποτελεί μία ανάμνηση. Η πρόνοια για τον «ανθρωπάκο» που καλείται να επιβιώσει σε συνθήκες ακραίας κρίσης και μείωσης των εισοδημάτων του αντικαταστάθηκε από την πρόνοια για την μείωση των κόκκινων δανείων και εξυγίανσης των τραπεζικών ισολογισμών. Η προστασία της πρώτης κατοικίας δεν έχει θέση στην εξίσωση αυτή.
Την επόμενη πενταετία, οι ειδικοί της αγοράς των ακινήτων προβλέπουν την μεγαλύτερη μεταφορά ακίνητης περιουσίας στην ιστορία του ελληνικού κράτους μέσω της οδού αναγκαστικής εκποίησης. Μόνο μία νέα αποφασιστική κρατική παρέμβαση είναι ικανή να ανακόψει αυτήν την πορεία. Με τον παρόντα συσχετισμό εξουσίας όμως μία τέτοια παρέμβαση φαίνεται απίθανη.
Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας και τα δημοσιονομικά μέτρα προσαρμογής με στόχο την διάσωση του τραπεζικού συστήματος είχαν ως συνέπεια μία τεράστια κοινωνική αλλαγή. Μεγάλα τμήματα της ελληνικής μεσαίας τάξης γνώρισαν μέσω της απώλειας εισοδημάτων και της απαξίωσης της περιουσίας τους μία άνευ προηγουμένου καθοδική κοινωνική κινητικότητα. Και ενώ στις ελληνικές τράπεζες κατευθύνθηκαν και εξακολουθούν να κατευθύνονται δισεκατομμύρια από χρήματα των Ελλήνων φορολογουμένων, η διαδικασία επανένταξης στην ελληνική μεσαία τάξη των θυμάτων της κρίσης, βρίσκεται σε καθεστώς διαρκούς αναβολής. Η διαχείριση του ιδιωτικού χρέος αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα αυτής της εξίσωσης.
Κανένα προοδευτικό πρόγραμμα δεν γίνεται να αγνοήσει την ανάγκη για προστασία των δανειοληπτών από τις καταχρηστικές πρακτικές κερδοσκοπικών funds, για προστασία της πρώτης κατοικίας τους, για βιώσιμες και λειτουργικές λύσεις ελάφρυνσης από την υπερχρέωση.
Με δημόσιους θεσμούς και θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών που ενημερώνουν, προστατεύουν και ενδυναμώνουν τον απλό πολίτη και όχι αποτυχημένα εργαλεία στα μέτρα των κερδοσκόπων.
Με νομοθετήματα που παρέχουν ουσιαστικές λύσεις για όλες τις κατηγορίες οφειλετών, με τρόπο συνεκτικό και ολοκληρωμένο όπως ακριβώς το ΠΑΣΟΚ έπραξε με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες κατατεθειμένες στη Βουλή υπό τη μορφή τροπολογιών και αφορούν την προστασία της πρώτης κατοικίας, του δανειολήπτες σε ελβετικό φράγκο, τους αγρότες, τους εγγυητές, τους οφειλέτες του Δημοσίου και των ασφαλιστικών ταμείων.
Με πολιτικές που προστατεύουν πραγματικά, που παρέχουν ουσιαστικά νομικά όπλα στον ευάλωτο, που τον λυτρώνουν από τον φόβο, την ακραία ανασφάλεια και την απογοήτευση και του επιτρέπουν να ανασάνει και να επιστρέψει σε μία φυσιολογική ζωή και όχι προσχηματικές συνταγές αποτυχίας.
