Δελτίο σκέψης #3 [open Vs closed]

Έναντι προσωπικών σκέψεων για το 3ο Δελτίο Σκέψης, επιλέγω μία πολύ σύντομη ιστορική πολιτική αναδρομή με τα μάτια της Σέρι Μπέρμαν (Το πρωτείο της πολιτικής) που θα φανεί χρήσιμη ως βάση για σκέψεις που θα κάνουμε για το μέλλον:

Με την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης ο φιλελευθερισμός έγινε η πρώτη πολιτική και οικονομική ιδεολογία των νέων χρόνων. Καθώς ο καπιταλισμός εξαπλωνόταν το 19ο αιώνα, ο φιλελευθερισμός ερμήνευε και νομιμοποιούσε τους μετασχηματισμούς που έφερνε το νέο σύστημα. Οι νέοι νόμοι της αγοράς δημιούργησαν το πέρασμα από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία, λειτουργώντας απελευθερωτικά για τα άτομα και δίνοντάς τους ευκαιρίες που μέχρι πρότινος περιόριζε η κοινοτική ταυτότητα ή η οικογενειακή καταγωγή. Ο 19ος αιώνας αποκαλείται και εποχή του φιλελευθερισμού. 

Οι πρακτικές επιπτώσεις του πρώιμου καπιταλισμού, ιδίως οι δραματικές ανισότητες, η αποδιάρθρωση της κοινωνίας η εντεινόμενη εξατομίκευση, οδήγησαν σε αντιδράσεις κατά  του φιλελευθερισμού και στην αναζήτηση εναλλακτικών ιδεολογιών. 
Σημαντικότερη πρόκληση στα αριστερά του πολιτικού φάσματος ήταν ο μαρξισμός. Την επιστημονική και αιτιοκρατική εκδοχή του κωδικοποίησε Ο Έγκελς και εκλαΐκευσε ο Κάουτσκι, έχοντας καθιερωθεί ως επίσημη ιδεολογία σε μεγάλο μέρος του διεθνούς σοσιαλιστικού κόμματος. Τα πλέον ευδιάκριτα γνωρίσματα αυτό του δόγματος ήταν ο ιστορικός υλισμός και η ταξική πάλη, που συνδυαζόμενα στήριζαν το επιχείρημα ότι την ιστορία κινεί η οικονομική εξέλιξη και οι αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις προκύπτουν από αυτήν και όχι από αλλαγές στην ανθρώπινη συνείδηση και συμπεριφορά.
Στο πέρασμα του χρόνου ο μαρξισμός άρχισε να αντιμετωπίζει προβλήματα. Πολλές από τις προβλέψεις του Μαρξ δεν επαληθεύθηκαν. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ύστερα από μία μακρόχρονη ύφεση, ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός αναζωογονήθηκε και ο μαρξισμός δεν μπορούσε να σταθεί απέναντί του με προϋποθέσεις, καθώς η αδυναμία του για θετική πολιτική δράση ελάχιστα ανταποκρινόταν στις ανάγκες των αδυνάμων. Έτσι, στα τέλη του 19ου αιώνα, γνώρισαν ορμητική ανάπτυξη η κοινοτική σκέψη και τα εθνικιστικά κινήματα (πολλοί εθνικιστές κατέληξαν να θεωρούν το σοσιαλισμό αναγκαία συνιστώσα του προγράμματος).

Κάποιοι μαρξιστές, θεώρησαν ότι το επιδιωκόμενο πολιτικό αποτέλεσμα θα έπρεπε να επιτευχθεί μέσω της δράσης. Έτσι επιχείρησαν να ελέγξουν το ρου της ιστορίας με τον πολιτικό και στρατιωτικό αγώνα μιας επαναστατικής πρωτοπορίας.
Στο στρατόπεδο των αναθεωρητών εμφανίστηκαν δύο διακριτά ρεύματα σκέψης. Το πρώτο ήταν επαναστατικό και τις αρχές του συνόψιζε το έργο του Ζωρζ Σορέλ. Σύμφωνα με αυτόν, ο σοσιαλισμός θα προέκυπτε από την δραστήρια πάλη που θα κατέστρεφε την υφιστάμενη τάξη πραγμάτων. Το δεύτερο ρεύμα του αναθεωρητισμού ήταν δημοκρατικό και το εκπροσωπούσε κυρίως το έργο του Έντουαρντ Μπερνστάιν. Το έργο του Σορέλ θα συνέβαλε να τεθούν τα θεμέλια του φασισμού ενώ το έργο του Μπερνστάιν θα συνέβαλε να τεθούν οι βάσεις της σοσιαλδημοκρατίας. Ο Μπερνστάιν αμφισβήτησε τους δύο κύριους πυλώνες του ορθόδοξου μαρξισμού –τον ιστορικό υλισμό και την ταξική πάλη–και διατύπωσε μια εναλλακτική πρόταση βασισμένη στην πρωτοκαθεδρία της πολιτικής και στη διαταξική συνεργασία. Θεώρησε ότι η προοπτική του σοσιαλισμού δεν εξαρτάται από τη μείωση αλλά από την αύξηση του πλούτου. Κατά την άποψή του, το παθητικό μαρξιστικό δόγμα είχε αδυναμίες και οδηγούσε στο πολιτικό περιθώριο.

Τις δεκαετίες του 1920 κ 1930, οικονομική κατάρρευση και το κοινωνικό χάος οδήγησε τους πολίτες να αναζητούν και πάλι σταθερότητα, κοινοτικό πνεύμα και κοινωνική προστασία, αγαθά που οι σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες έδειχναν ανίκανες να εξασφαλίσουν. Τότε εμφανίστηκαν έντονα στο προσκήνιο ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός, προσφέροντας ένα νέο όραμα στην κοινωνία. Τα κράτη νομιμοποιούνταν να χαλιναγωγήσουν τις αγορές και να πολεμήσουν τον ατομικισμό, την αποδιάρθρωση και τη διχόνοια που είχαν φέρει ο φιλελευθερισμός ο καπιταλισμός και η νεοτερικότητα. Ο φασισμός και ο ναζισμός θυσίασαν τη δημοκρατία και ποδοπάτησαν την ελευθερία.
Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο ήρθε η σοσιαλδημοκρατία που οικοδομήθηκε με θεμέλιο την πίστη στην πρωτεύουσα θέση της πολιτικής και στον κοινοτισμό. Η σοσιαλδημοκρατία υπήρξε η πιο επιτυχημένη ιδεολογία και το πιο επιτυχημένο πολιτικό κίνημα του 20ού αιώνα. Εξασφάλισε περίοδο ευημερίας και γαλήνης στην ευρωπαϊκή ιστορία συμβιβάζοντας το καπιταλιστικό σύστημα, τη δημοκρατία και την κοινωνική σταθερότητα. Κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, ο φιλελευθερισμός, ο μαρξισμός, ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός δοκιμάστηκαν στην πράξη και κρίθηκαν ανεπαρκείς–σε αντίθεση με την σοσιαλδημοκρατία.

Ο όρος σοσιαλδημοκρατία υιοθετήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα για να διαφοροποιηθούν οι σοσιαλιστές από άλλους σοσιαλιστές που απέρριπταν τη δημοκρατία. Επρόκειτο για τους σοσιαλιστές εκείνης της εποχής που επέλεγαν τις ψήφους αντί για τις σφαίρες. Το πρώτο επιτυχημένο εφαρμοσμένο σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο ήταν αυτό της Σουηδίας. Στη σύγκρουση μεταξύ δημοκρατών αναθεωρητών και ριζοσπαστών το 1917, οι πρώτοι πέρασαν τις θέσεις τους με συντριπτική πλειοψηφία και σχημάτισαν το σουηδικό σοσιαλδημοκρατικό αριστερό κόμμα. Στις εκλογές του 1917 πήραν 31,1% και σχημάτισαν κυβέρνηση με τους αριστερούς φιλελεύθερους. Αυτή η κυβέρνηση οδήγησε την Σουηδία σε πλήρη κοινοβουλευτική Δημοκρατία. 

Η Μεγάλη Ύφεση του 1929 ανέδειξε δύο δρόμους: Εκείνον της Βαϊμάρης και εκείνον της Σουηδίας. Κατά τους Acemoglou-Robinson [The narrow corridor] σήμερα βαδίζουμε περισσότερο προς την Βαϊμάρη, παρά προς τη Σουηδία κι αυτό γιατί οι ελίτ δίνουν μάχη για να υπερασπιστούν τα προνόμιά τους και εκείνοι που βρίσκονται σε επισφαλή κατάσταση υποκύπτουν στο δέλεαρ αυταρχικών ηγετών, με αποτέλεσμα η πόλωση και η αδιαλλαξία να βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη.

«Η δημοκρατία των ανισοτήτων» #Αngus_Deaton

Η ανισότητα που είναι συνυφασμένη με τον σύγχρονο αμερικανικό καπιταλισμό στρεβλώνει την κοινωνία και την πολιτική της Αμερικής, εξηγεί ο νομπελίστας Angus Deaton. Μάλιστα, υπενθυμίζει το γεγονός ότι, το 2013, ο Ομπάμα αποκάλεσε την ανισότητα «το καθοριστικό ζήτημα της εποχής μας» και σημείωσε ότι «μερικές δεκάδες άτομα ήλεγχαν τόσο πλούτο όσο το φτωχότερο μισό της ανθρωπότητας».

Αφού γίνεται μία εκτενής αναφορά στις κατηγορίες ανισοτήτων, αναφέρεται ότι μία πιο καρποφόρα προσέγγιση είναι να σκεφτούμε τη “δημοκρατική” ή “σχεσιακή” ανισότητα.” Το σημαντικό είναι “ίσος σεβασμός και ενδιαφέρον για όλους τους πολίτες“, κάτι που δεν χρειάζεται να απαιτεί ισότητα πλούτου ή εισοδήματος. Αυτή η προοπτική στρέφει την προσοχή στον τρόπο λειτουργίας των κοινωνιών, στο αν οι κανόνες, οι διαδικασίες και τα θεσμικά όργανά τους αντιμετωπίζουν τους πάντες δίκαια, και στο κατά πόσον ο καθένας έχει την ίδια ικανότητα να συμμετέχει στην κοινωνία και να νιώθει ότι ακούγονται οι απόψεις του.
Δηλαδή, ακόμη και αν δεν έχω αντίρρηση να είστε πλουσιότερος από ό,τι είμαι εγώ, μπορώ σίγουρα να αντιταχθώ αν χρησιμοποιήσετε τον πλούτο σας για να εκβιάσετε πολιτικούς ηγέτες για δικό σας όφελος, να αποφύγετε την καταβολή φόρων και να μειώσετε τα δημόσια αγαθά από τα οποία εξαρτώμαι.

Παρακάτω, αναλύοντας τον ‘’τεχνοκαπιταλισμό’’, ο Deaton αναφέρει χαρακτηριστικά ότι ενώ οι τράπεζες και οι φαρμακευτικές εταιρείες είναι ευρέως αντιπαθείς, δεν υπήρξε -τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα- μια γενική αποδοκιμασία των τεχνολογικών κολοσσών, ειδικά των Amazon, Apple, Google, Microsoft, και Facebook. Πρόκειται, εξάλλου, για καινοτόμες επιχειρήσεις που έχουν αλλάξει τη ζωή των καταναλωτών με τα προϊόντα που παρέχουν, συχνά δωρεάν, ή πολύ φθηνά. Όταν οι τραπεζίτες έγιναν οι κακοί, αρχικά ο Steve Jobs και οι άλλοι καινοτόμοι τεχνολογίας παρέμειναν ήρωες.

Αλλά σήμερα, υπάρχει αυξανόμενη υποψία απέναντι στους μεγάλους της τεχνολογίας ως αρπακτικά. Αυτό είναι ένα γνωστό ιστορικό πρότυπο στην εργασία. Οι καινοτόμοι- δημιουργικοί καταστροφείς— αρχικά χαιρετίζονται για τη βελτίωση της καθημερινής ζωής μέσω νέων βιομηχανιών, οι οποίες επίσης ενθαρρύνουν την οικονομική ανάπτυξη. Αλλά όταν οι καινοτόμοι μετατρέπονται σε κατεστημένους φορείς, «σηκώνουν τις σκάλες πίσω τους», εμποδίζουν την περαιτέρω καινοτομία, και εκμεταλλεύονται την ισχύ τους στην αγορά για να γίνουν “αγοραστές” όχι “κατασκευαστές”, και τα τεράστια πλούτη που παράγουν αρχικά από την πραγματική εφευρετικότητα έρχονται να διατηρηθούν με όλο και πιο αμφίβολες πρακτικές.

Τέλος, και, μιλώντας για βαθμούς αδικίας, οι άνθρωποι χωρίς πτυχίο έχουν μισθούς που μεταβάλλονται ανάλογα με τον επιχειρηματικό κύκλο, αλλά οι μέσοι πραγματικοί μισθοί τους τον Μάρτιο του 2020 (λίγο πριν γίνει αισθητή η πλήρης ισχύς της πανδημίας) ήταν χαμηλότεροι από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στη δεκαετία του 1980. Πάνω από τρεις ή τέσσερις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων η πορεία της τεχνολογίας επέτρεψε στο μέσο πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ να διπλασιαστεί, οι εργαζόμενοι άνδρες που δεν έχουν ολοκληρώσει το κολέγιο δεν έχουν δει κανένα σημάδι προόδου στις συνολικές αποδοχές τους -το αντίθετο μάλιστα.

Ταυτόχρονα, η κοινωνική ζωή των ανθρώπων χωρίς πτυχίο έχει επιδεινωθεί σε σχέση με εκείνους που έχουν το δίπλωμα. Τα ποσοστά γάμου έχουν μειωθεί, και η γέννηση παιδιών εκτός γάμου έχει αυξηθεί, γεγονός το οποίο στη σύγχρονη Αμερική (πολύ περισσότερο από ό,τι στη σύγχρονη Ευρώπη) εξακολουθεί να είναι ένα σημάδι των εύθραυστων συγκατοικήσεων. Παράλληλα τα συνδικάτα, τα οποία πετύχαιναν να αυξάνουν τους μισθούς για τα μέλη τους και στην πραγματικότητα έλεγχαν τις συνθήκες εργασίας για όλους, σήμερα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από τον ιδιωτικό τομέα.
Η νοσηρότητα -πόνος κάθε είδους- αλλά και η κατάθλιψη, η ανικανότητα, και η αδυναμία για κοινωνικοποίηση, έχουν επιδεινωθεί με την πάροδο του χρόνου, με αποτέλεσμα κάθε διαδοχική γενιά να περνά χειρότερα από τον προηγούμενή της. Τίποτα τέτοιο δεν συμβαίνει όμως μεταξύ εκείνων με τετραετές πτυχίο. Αυτό που ο Daniel Patrick Moynihan αποκάλεσε “κουβάρι παθολογιών” όταν έγραφε για τη μαύρη κοινότητα τη δεκαετία του 1960 δεν ήταν η μοναδική ιστορία μιας μόνο φυλής. Τώρα θα λέγαμε ότι γύρισε ο τροχός, και αυτή τη φορά η καμπάνα χτυπά για τους λιγότερο μορφωμένους λευκούς.

Μάλιστα, ίσως η πιο εντυπωσιακή ανισότητα είναι η ίδια η μακροζωία.

* Oλόκληρο το αρχικό κείμενο και μία ελεύθερη δική μας μετάφραση εδώ

Το μέλλον του φιλελευθερισμού #Timothy_Garton_Ash

Θα ήταν άδικο να συμπυκνώσω σε λίγες λέξεις το πολιτικό κείμενο του Timothy Garton Ash για το μέλλον του φιλελευθερισμού (αξίζει να το διαβάσετε -μεταφρασμένο link στο τέλος). Ο Garton Ash εκτιμάει ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με έναν υφέρποντα αυταρχισμό και οι φιλελεύθεροι πρέπει να δημιουργήσουν μία νέα -διευρυμένη προς τα αριστερά και τα δεξιά- ατζέντα, μαθαίνοντας από τα σοβαρά λάθη τού παρελθόντος.

Ο Garton Ash παρομοιάζει τον ανανεωμένο φιλελευθερισμό με την  τρίαινα του Ποσειδώνα και αναφέρει ως τρία σκέλη:

1) Την υπεράσπιση των παραδοσιακών φιλελεύθερων αξιών και θεσμών (όπως η ελευθερία του λόγου και μια ανεξάρτητη δικαιοσύνη).

2) Αλλαγή του φιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου (αντιμετώπιση των αποτυχιών του φαινομένου που εμφανίστηκε ως φιλελευθερισμός τα τελευταία 30 χρόνια – έναν μονοδιάστατο οικονομικό φιλελευθερισμό, στη χειρότερη περίπτωση έναν δογματικό φονταμενταλισμό της αγοράς που είχε τόσο λίγη σχέση με την ανθρώπινη πραγματικότητα όσο και τα δόγματα του διαλεκτικού υλισμού ή του παπικού αλάθητου). 

3) Αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων (φέρει ως παράδειγμα την κλιματική αλλαγή, τις πανδημίες και την άνοδο της Κίνας, (μιας αυταρχικής υπερδύναμης).

Ο Garton Ash αναφέρει τον Ρουμανικής καταγωγής Γάλλο πολιτικό φιλόσοφο Pierre Hassner, ο οποίος προειδοποίησε ότι, όσο θα έπρεπε να γιορτάσουμε τον θρίαμβο της ελευθερίας στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, άλλο τόσο θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η ανθρωπότητα δεν ζει μόνο με την ελευθερία και την οικουμενικότητα. Προέβλεψε και στη συνέχεια ονόμασε τις μελλοντικές προκλήσεις: τη λαχτάρα για κοινότητα και ταυτότητα, αφενός, και για ισότητα και αλληλεγγύη  από την άλλη.

Κάποιος μπορεί να οργανώσει, σύμφωνα με τα δύο προγενέστερα ζευγάρια του Hassner, τόσο τη διάγνωση τού τι πήγε στραβά σε πολλές φιλελεύθερες δημοκρατίες όσο και μεγάλο μέρος της μελλοντικής ατζέντας. Η κοινότητα και η ταυτότητα είναι αξίες (και ανθρώπινες ανάγκες) που συχνά τονίζονται στη συντηρητική σκέψη, ενώ η σοσιαλιστική παράδοση έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην ισότητα και την αλληλεγγύη. Απέναντι στο μισο-αστείο πνεύμα του πολωνού φιλόσοφου Leszek Kołakowski σε δοκίμιο του 1978, με τίτλο «Πώς να είσαι συντηρητικός-φιλελεύθερος-σοσιαλιστής», ο Garton Ash προτείνει να είμαστε συντηρητικοί-σοσιαλιστές-φιλελεύθεροι.  

Ο Garton Ash κάνει ιδιαίτερη αναφορά στις ανισότητες, αυτές του πλούτου, της υγειονομικής περίθαλψης, της εκπαίδευσης και της γεωγραφίας (ζώνη των πολιτειών «της σκουριάς » έναντι των πολιτειών των ακτών των ΗΠΑ, βόρεια Αγγλία έναντι ευρύτερου Λονδίνου), αλλά και αυτές μεταξύ των γενεών, καθώς και τις λιγότερο ορατές ανισότητες εξουσίας και δύναμης. Στη συζήτηση αυτή θεωρεί ότι δεν πρέπει να ξεκινάμε από το ρετιρέ αλλά από το κοινό πάτωμα και μία κοινή αφετηρία για όλους με όρους αξιοπρέπειας (με αναφορές στο βασικό εγγυημένο εισόδημα, τον αρνητικό φόρο εισοδήματος κτλ, όπως και στα ζητήματα υγειας και εκπαίδευσης). 

Ασκεί, επίσης, έντονη κριτική στην ‘’υπεροπτική φιλελεύθερη ματιά’’ που παραμέλησε τα άτομα χωρίς ανώτερη εκπαίδευση που συχνά ζούν στις παλιές βιομηχανικές ζώνες, με συνέπεια να στραφούν στον λαϊκισμό και την ακροδεξιά. 

Ο αρθρογράφος επισημαίνει (και προσυπογράφει και ο Ντέμοκρατ εδώ) ότι η ακραία ανισότητα στην κορυφή είναι πρακτικά ασυμβίβαστη με τις ίσες ευκαιρίες ζωής γιατί, μέσω εκπαιδευτικών και άλλων μορφών προνομίων, διαιωνίζει αυτή την «κληρονομική αξιοκρατία». Τέλος, αυτή η ακραία συγκέντρωση πλούτου οδηγεί σε οξεία ανισότητα δύναμης.

Ο Garton Ash, αναφερόμενος στο δεύτερο ζεύγος αξιών του Hassner, δηλαδή την κοινότητα και την ταυτότητα, αναφέρει ότι η δυστυχία που έχει συσσωρευτεί τις τελευταίες τρεις δεκαετίες αφορά εν μέρει μια ελαττωματική συνολική ισορροπία μεταξύ ατόμου και κοινότητας, που οφείλεται σε υπερτροφικό ατομικισμό. Αλλά αφορά επίσης τα είδη της κοινότητας που οι φιλελεύθεροι έχουν ευνοήσει έναντι εκείνων που έχουν παραμελήσει.

Ενώ δίκαια έχει δοθεί μεγάλη προσοχή στο άλλο μισό του κόσμου τις τελευταίες δεκαετίες, κάνει την αυτοκριτική του λέγοντας ότι οι κοσμοπολίτες φιλελεύθεροι δώσαμε πολύ λίγη προσοχή στα άλλα μισά των δικών μας κοινωνιών. Μιλήσαμε πολύ για τη «διεθνή κοινότητα», πολύ λιγότερο για τις εθνικές κοινότητες. Εστιάζοντας στη νόμιμη επιθυμία διαφορετικών μειονοτήτων για αναγνώριση των πολύπλοκων ταυτοτήτων τους, αποτύχαμε να δούμε πώς αυτοί που είχαν υποθέσει ότι ανήκουν σε ασφαλείς πλειοψηφίες, αισθάνθηκαν όλο και πιο ανασφαλείς και απειλούμενοι με τις δικές τους ταυτότητες. Αυτό άφησε την πόρτα ανοιχτή στις «πολιτικές λευκής ταυτότητας» του Τραμπ και των ομοίων του. Η δυσαρέσκεια της πλειοψηφίας που νιώθει σαν μειοψηφία, ενισχύθηκε από την περιφρόνηση των φιλελεύθερων ελίτ για το κομμάτι της κοινωνίας χωρίς ανώτερη εκπαίδευση, ειδικά όταν αυτό το κομμάτι εξέφρασε απλοϊκές και λανθασμένες απόψεις. Αυτό μαρτυρά η φράση της Χίλαρι Κλίντον για το «καλάθι των αξιοθρήνητων» (εννοούσε τους ρατσιστές, σεξιστές, ομοφοβικούς, ξενοφοβικούς κλπ.)

Ο αρθρογράφος υπερασπίζεται το έθνος-κράτος σε μία φιλελεύθερη εκδοχή, ενώ μιλάει για έναν νέο φιλελεύθερο πατριωτισμό όπου η ιδιότητα του μέλους του έθνους ορίζεται με πολιτικούς, όχι εθνοτικούς ή φυλετικούς όρους.

Στον επίλογο, ο Garton Ash περιγράφει πώς φαντάζεται την αναγέννηση του φιλελευθερισμού >> όλο το κείμενο μεταφρασμένο εδώ
 

*Τα σκίτσα δια χειρός Χρήστου Παπανίκου. Οι διάλογοι του φλύαρου του Ντέμοκρατ.

**Οι νέοι αναγνώστες του Ντέμοκρατ μπορείτε να περιηγηθείτε στα προηγούμενα newsletters πατώντας εδώ