Η εκθετική μετάβαση της ανθρωπότητας στη νέα εποχή της πληροφορίας και των νέων τεχνολογιών, φέρνει το μέλλον πιο κοντά, σχεδόν σε σύγκρουση με τις υπάρχουσες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές σταθερές. Οι κοινωνίες θα δοκιμαστούν από μία νέα φτώχεια και θα απαιτηθεί μία βίαιη προσαρμογή, καθότι κανείς μας δεν μπορεί να εμποδίσει το μέλλον να έρθει, ούτε βεβαίως να του γυρίσουμε την πλάτη και να μείνουμε καθηλωμένοι στο χθες.
Όμως, οι δυσκολίες που παρουσιάζονται απαιτούν σχέδιο και λύσεις.
Το κοινωνικό ζήτημα επιστρέφει ακόμα και στις αναπτυγμένες χώρες. Μειούμενοι μισθοί, εργασιακή ανασφάλεια, ανεργία, υποαπασχόληση και ευέλικτες μορφές εργασίας χωρίς αντίστοιχη κοινωνική ασφάλιση, αύξηση φτώχειας και ανισοτήτων μεταξύ των τάξεων αλλά και των αναπτυγμένων/αναπτυσσόμενων χωρών.
Η αυτοματοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη θα εξαφανίσουν εκατομμύρια θέσεις εργασίας και η αναπλήρωσή τους δεν θα γίνει κατά αντιστοιχία. Απαιτείται προσαρμογή, επιμόρφωση και κεντρικός σχεδιασμός που επαναφέρει στο επίκεντρο τον στρατηγικό ρόλο του κράτους. Σε αυτή τη νέα κατάσταση είναι αναγκαίος ένας διαφορετικός τρόπος διανομής
Η Δημογραφική γήρανση προκαλεί τεράστιες πιέσεις και ολοένα και πιο κοστοβόρα εθνικά προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης.
Σε αυτή τη μετάβαση σε μία νέα εποχή με διαφορετικά χαρακτηριστικά, η πολιτική θα πρέπει να πάψει απλώς να παρακολουθεί καθυστερημένα τις οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις και να αποκτήσει ξανά πρωτεύοντα ρόλο. Απαιτείται σχέδιο για το πώς θα μεταβούμε από τη μία όχθη στην άλλη χωρίς να μείνει κανείς άνθρωπος πίσω, απαιτούνται δράσεις συγχρονισμένες σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο και όραμα για μία καλύτερη κοινωνία. Διότι το διαρκές ζητούμενο για τον άνθρωπο είναι να χτίζει ένα μέλλον καλύτερο από το παρόν και το παρελθόν. Όραμα, σχέδιο και δράσεις είναι οι παράμετροι που επιβάλλουν την επανατοποθέτηση της πολιτικής στο επίκεντρο.
Βέβαια, η πολιτική δεν είναι ουδέτερη· και η ανθρωποκεντρική προσέγγιση την οποία υπερασπιζόμαστε ως σοσιαλδημοκράτες, θα πρέπει να δώσει απαντήσεις για το πώς θα δημιουργήσει εκείνο το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας που θα αντιμετωπίσει τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό στις νέες συνθήκες.
Αυτός είναι ο λόγος που επιστρέφει με όρους ισχύος στη δημόσια συζήτηση το ‘’Βασικό Εγγυημένο Εισόδημα’’ (Universal Βasic Income). H θεωρία του Βασικού Εγγυημένου Εισοδήματος βασίζεται στο πλαίσιο πως όλοι οι πολίτες ενός κράτους δύνανται να λαμβάνουν, χωρίς προϋποθέσεις, ένα εισόδημα ικανό να καλύπτει τις βασικές τους ανάγκες, όπως αυτές προσδιορίζονται από τα εκάστοτε πρότυπα διαβίωσης.
Ιστορική αναδρομή
Η συζήτηση για το Β.Ε.Ε. δεν είναι πρόσφατη, ούτε καν των τελευταίων δεκαετιών. Έχει βαθιές ρίζες στο παρελθόν και φαίνεται να έχει απασχολήσει τις ανθρώπινες κοινωνίες, υπό διαφορετικό πρίσμα κάθε φορά, έχοντας αφοσιωμένους υποστηρικτές αλλά και φανατικούς επικριτές.
Υπάρχουν αναφορές που συσχετίζονται ακόμη και με την αρχαία Ελλάδα και τον Εφιάλτη τον Αθηναίο, διαπρεπή πολιτικό και μέντορα του Περικλή, ο οποίος αφαίρεσε αρμοδιότητες από τους ευγενείς Αρεοπαγίτες και τις ανέθεσε στους πολίτες, σηματοδοτώντας τη γέννηση της δημοκρατίας. Μάλιστα, η γνωστή φράση ‘είδα εφιάλτη’ προκύπτει από τους αριστοκράτες του Αρείου Πάγου, τους οποίους ο Εφιάλτης παρέπεμψε στα δικαστήρια της Ηλιαίας και κρίθηκαν ένοχοι με εξοντωτικές ποινές.
Η συμμετοχή των πολιτών στην Εκκλησία του Δήμου συνοδευόταν πλέον και από μισθό, ενώ, κατόπιν, ο Περικλής θεσμοθέτησε την αμοιβή των πολιτών που εγκατέλειπαν προσωρινά την εργασία τους για να συμμετάσχουν σε δημόσια λειτουργήματα (Μισθοφορά), διευρύνοντας έτσι τη δυνατότητα συμμετοχής του λαού στα κοινά. (1)
Ένα μοντέλο βασικού εισοδήματος συναντάμε και στον Μεσαίωνα, στον ‘Καταστατικό Χάρτη του Δάσους'(The Forest Charter -1217) που συνιστά συμπλήρωμα της Magna Carta Libertum [θεμελιώδης χάρτης για τα δικαιώματα του ανθρώπου -1215] και περιέχει το πρώτο δικαιωματικό πλαίσιο υπέρ του γυναικείου φύλου. Η δυνατότητα στις χήρες να δύνανται να αρνηθούν υποχρεωτικό νέο γάμο αλλά και να έχουν κληρονομικά δικαιώματα στην περιουσία του άντρα τους, συνοδεύτηκε και από ένα βασικό εισόδημα που θα διασφάλιζε τα προς το ζην.
Μέχρι και την Αναγέννηση, η μέριμνα για τους φτωχούς αφορά μονάχα την εκκλησία και κάποιες φιλανθρωπικές δομές. Όμως, στις αρχές του 16ου αιώνα, ο αναγεννησιακός ουμανισμός συζητά την ανάγκη ενός ελάχιστου εισοδήματος για τη διαβίωση των φτωχών. Μία πρώτη γραπτή αναφορά συναντάμε στο βιβλίο του σερ Thomas More με τίτλο ‘Ουτοπία’ (1516) στο οποίο -ορθώς- χαρακτηρίζει άδικη την κρεμάλα ως μέθοδο τιμωρίας των κλεφτών και αναφέρει ότι καμία ποινή δεν μπορεί να σταματήσει τους ανθρώπους να κλέβουν, όταν αυτοί ψάχνουν για τροφή. Η αντιπρότασή του είναι ‘’να παρέχονται στους πάντες κάποια μέσα διαβίωσης’’ και σε αυτήν ακριβώς τη φράση περιλαμβάνεται η σύλληψη της ιδέας του βασικού εγγυημένου εισοδήματος (2).
Το 1526, ο στενός φίλος του Thomas More και καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Λοβέν, Johannes Ludovicus Vives υποβάλλει επεξεργασμένο σχέδιο κοινοτικών παροχών υπέρ των απόρων προς τον δήμαρχο της Μπρύζ, και δίνει το έναυσμα για τα νομοθετικά πλαίσια που θα ακολουθήσουν σε αυτή την κατεύθυνση.
Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο Γάλλος μαθηματικός και πολιτικός ακτιβιστής Μαρκήσιος ντε Κοντορσέ γράφει από τη φυλακή για το όραμα της κοινωνικής ασφάλισης (Esquisse d’ un tableau historique des progrès de l’ esprit humain-τελευταίο κεφάλαιο) και ο Αμερικανοβρετανός φιλόσοφος, Thomas Paine επεκτείνει αυτές τις σκέψεις του επιστήθιου φίλου του, 2 χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Paine καταθέτει υπόμνημα στο οποίο αναφέρει ότι “η γη ανήκει σε όλους. Κάθε ιδιοκτήτης οφείλει στην κοινότητα μια γαιοπρόσοδο. Τα έσοδά της να κατατίθενται σε ένα ταμείο, και κάθε άτομο που φτάνει στην ηλικία των 21 ετών να λαμβάνει 15 στερλίνες (και άλλες 10 στερλίνες στην ηλικία των 50 ετών). Όλοι να ωφελούνται, πλούσιοι και φτωχοί».
Το πλαίσιο ιδεών των Κοντορσέ/Πέιν είναι η βάση στην οποία ο Otto von Bismarck σχεδιάζει τα συστήματα συνταξιοδότησης και ασφάλισης γήρατος μετά το 1883 για το εργατικό δυναμικό της ενωμένης Γερμανίας.
Το 1836, στο βιβλίο του «La Fausse Industrie», ο Γάλλος σοσιαλιστής Σαρλ Φουριέ υποστηρίζει ότι “ο πολιτισμός παραβιάζει το θεμελιώδες φυσικό δικαίωμα κάθε ατόμου να ζει από τη γη, και για αυτό οφείλει σε κάθε άτομο ένα ελάχιστο διαβίωσης ισοδύναμο με το κόστος ενός δωματίου σε ξενοδοχείο έκτης κατηγορίας και τριών λιτών γευμάτων την ημέρα”. Συνεχιστές των απόψεων του Φουριέ είναι ο Βέλγος συγγραφέας Ζοζέφ Σαρλιέ και ο Βρετανός φιλόσοφος John Stuart Mill που μιλούν για ένα πραγματικά οικουμενικό βασικό εισόδημα.
Στον Μεσοπόλεμο, μια σειρά κυρίως Άγγλων στοχαστών (Bertrand Russell, Dennis Milner, C. Douglas, George D.H. Cole, James Meade κ.α.) προτείνουν ένα γνήσιο, άνευ όρων και καθολικό βασικό εισόδημα, με επωνυμίες όπως «κοινωνικό μέρισμα», «κρατικό επίδομα», «εθνικό μέρισμα». (3)
Έκτοτε, στοχαστές από ετερογενείς ιδεολογικές αφετηρίες, προτείνουν διαφορετικές μορφές βασικού εισοδήματος, όπως ο θεμελιωτής της Σχολής του Σικάγου και του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού Milton Friedman, με τον φόρο αρνητικού εισοδήματος (συμπλήρωμα σε όσους πολίτες κατέχουν λιγότερα ενός αξιοπρεπούς ποσού διαβίωσης και αντίστοιχα κατάργηση των προγραμμάτων κοινωνικής πρόνοιας), αλλά και προοδευτικοί οικονομολόγοι, όπως ο νομπελίστας James Tobin και ο John Kenneth Galbraith, οι οποίοι μαζί με άλλους 1200 οικονομολόγους κάλεσαν με διακήρυξή τους το Κογκρέσο να υιοθετήσει πρόγραμμα εισοδηματικών παροχών σε όλους τους Αμερικανούς μέσω του φορολογικού συστήματος (demogrant).
Από τις αρχές της δεκαετίας του 80, ο Βέλγος καθηγητής Robert Van Parijs καθίσταται ο βασικός θεωρητικός εκπρόσωπος της ιδέας. Μαζί με τον Βρετανό Guy Standing συνιδρύουν το Basic Income Earth Network(B.I.E.N.), που συν τω χρόνω εξαπλώνεται όλο και περισσότερο. Το Βασικό Εισόδημα αρχίζει να εμφανίζεται στα προγράμματα κομμάτων όπως του Βρετανικού Εργατικού Κόμματος, ενώ αποτελεί την κύρια πρόταση της πολιτικής πλατφόρμας του Δημοκρατικού διεκδικητή του χρίσματος για την Προεδρία των ΗΠΑ, Andrew Young. Η πανδημία του κορονοϊού και τα οικονομικά μέτρα ενίσχυσης του πληθυσμού που υιοθετούν οι κυβερνήσεις, φέρνουν ξανά το Β.Ε.Ε. στο προσκήνιο και τα διλήμματά του για την εφαρμογή του είναι πλέον πιο έντονα από ποτέ.
Τα κύρια χαρακτηριστικά του Β.Ε.Ε. και οι παραλλαγές του
Τα πέντε (5) χαρακτηριστικά του Β.Ε.Ε. είναι η περιοδικότητα (καταβάλλεται σε τακτά χρονικά διαστήματα και όχι ως εφάπαξ επιχορήγηση), η πληρωμή σε μετρητά και όχι σε είδος (ο πολίτης αποφασίζει σε τι δαπανά), η πληρωμή κατά άτομο και όχι κατά οικογένεια ή νοικοκυριό, η καθολικότητα (το παίρνουν όλοι ανεξαρτήτως εισοδηματικών κριτηρίων) και η άνευ όρων είσπραξή του (δεν απαιτείται εργασία ή προθυμία για εργασία).
Η κεντρική ιδέα του Βασικού Εγγυημένου Εισοδήματος αφορά στο «δικαίωμα στο ελάχιστο» και διέπεται από τις αρχές της ελευθερίας, της ισότητας και της αξιοπρέπειας όλων των πολιτών σε μια κοινωνία. Ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, οι υπερασπιστές του Β.Ε.Ε. αποδέχονται ότι η οικονομική πολιτική μιας χώρας οφείλει να προσφέρει τα βασικά αγαθά διαβίωσης σε όλους τους ανθρώπους και επιθυμούν να μεγιστοποιήσουν την κοινωνική ευημερία (4)
Μία ευρέως διαδεδομένη και εφαρμοσμένη παραλλαγή του Β.Ε.Ε. σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες είναι το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα (Minimum Income Guarantee), είτε ως δίχτυ κοινωνικής ασφάλειας, είτε ως μέσο για την παροχή κοινωνικής πρόνοιας.
Εντούτοις, η φιλοσοφία του είναι τελείως διαφορετική από αυτήν του Β.Ε.Ε.. Καταρχάς, το Ε.Ε.Ε. δεν χορηγείται αυτόματα αλλά ο δικαιούχος το αιτείται. Μία δεύτερη ειδοποιός διαφορά είναι η σύνδεση του Ε.Ε.Ε. με την εργασία και την αναζήτησή της. Ακόμη, το Ε.Ε.Ε. δεν είναι ατομικό δικαίωμα αλλά συνδέεται με την οικογένεια, ενώ δεν έχει καθολικό χαρακτήρα και καταβάλλεται με βάση τους πόρους των δικαιούχων.
Στην ευρύτερη φιλοσοφία του Β.Ε.Ε. εντάσσεται και ο αρνητικός φόρος εισοδήματος, ο οποίος έχει προϋποθέσεις για την καταβολή του, καθώς κάτω από ένα ορισμένο εισοδηματικό επίπεδο, ο δικαιούχος δεν φορολογείται, αλλά ενισχύεται.
Παραλλαγή του αρνητικού φόρου εισοδήματος στη βάση κοινωνικών κριτηρίων είναι ο πιστωτικός φόρος εισοδήματος (earned-income tax credit).
Μία ακόμη σκέψη στο ίδιο πλαίσιο είναι αυτή του μη περιοριστικού βασικού εισοδήματος (unconditional basic income), σε σύνδεση με την κοινωνική προσφορά του ατόμου που το λαμβάνει (εθελοντισμός, κοινοτική εργασία κτλ.).
Η περίπτωση του συμμετοχικού εισοδήματος (Participation Income) εισάγεται για πρώτη φορά από τον Tony Atkinson την δεκαετία του ’90, ως ένας συμβιβασμός μεταξύ της φιλοσοφίας του Β.Ε.Ε. και της νεοφιλελεύθερης προσέγγισης που συνδέει το εισόδημα με την εργασία. Ο Robert Goodin το αναπτύσσει ως κάτι ενδιάμεσο μιας παραγωγικής ουτοπίας “ευημερίας χωρίς εργασία”, και μιάς νεοφιλελεύθερης δυστοπίας “εργασία, όχι ευημερία”. Ο Tony Fitzpatrick το αποτυπώνει ως μία μετα-απασχόληση που καλλιεργεί πολλαπλές μορφές πολύτιμης δραστηριότητας, δηλαδή δραστηριότητες όπως η φροντίδα του περιβάλλοντος που δεν μπορεί να αποτιμηθεί οικονομικά. Ο Fitzpatrick προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ χρόνου, εργασίας και εισοδήματος και στοχεύει να διευρύνει το φάσμα των δραστηριοτήτων και των εισφορών που αναγνωρίζονται ως κοινωνικά χρήσιμες, παρέχοντας ταυτόχρονα μεγαλύτερη χρονική αυτονομία για τα άτομα να προσαρμόσουν τις δράσεις στον χρόνο.
Το συμμετοχικό εισόδημα ευθυγραμμίζεται με τις αρχές της αμοιβαιότητας του John Rawls και τη συμμετοχή του πολίτη σε κοινωνικές δράσεις με προϋποθέσεις αλληλεγγύης, συνεργασίας και σεβασμού. Η συμμετοχή στην εκπαίδευση, τη φροντίδα, διάφορες μορφές εθελοντικής εργασίας που δεν καλύπτονται από την αγορά αλλά και η πολιτική ενεργοποίηση, βοηθούν τους πολίτες να συνδυάσουν απασχόληση, κοινωνική δραστηριότητα, και τρόπους πολιτικής συμμετοχής. Αν διαφυλάξουμε οποιαδήποτε πατερναλιστική προσέγγιση και αποσυνδέσουμε τις δράσεις από την εμπορευματοποίησή τους, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των καθολικών βασικών υπηρεσιών (UBS), το συμμετοχικό εισόδημα φαντάζει μία καλή εναλλακτική στο πλαίσιο που συζητάμε (5).
Οι Καθολικές Βασικές Υπηρεσίες (Universal Basic Services) είναι ένα μοντέλο που συζητείται έντονα τα τελευταία χρόνια, με ανταγωνιστικά χαρακτηριστικά έναντι του Β.Ε.Ε., ως μία πιο οικονομική και αποτελεσματική εκδοχή αντιμετώπισης της φτώχειας. Η θεώρησή του βασίζεται στην παροχή όλων εκείνων των οφελών που βασίζονται σε ένα βασικό εισόδημα υπό τη μορφή υπηρεσιών, διασφαλίζοντας την ανεξαρτησία, την ασφάλεια και την αυτονομία του πολίτη. Το μοντέλο αυτό αποτελεί το βιώσιμο μέλλον του κράτους-πρόνοιας και θεωρεί ότι η ευημερία δεν επιτυγχάνεται με τη διανομή χρημάτων, αλλά μέσω της διαθεσιμότητας καθολικών υπηρεσιών.
Οι Καθολικές Βασικές Υπηρεσίες ορίζουν τις βασικές υπηρεσίες ως τις εξής επτά (7):
1)Στέγαση
2)Διατροφή
3)Υγεία και κοινωνική μέριμνα
4)Εκπαίδευση
5)Μεταφορά (δωρεάν τοπικές μεταφορές)
6)Πρόσβαση στην πληροφορία (κινητό τηλέφωνο, internet)
7)Νομιμότητα και δημοκρατία
Σε αντίθεση με το Β.Ε.Ε., οι Καθολικές Βασικές Υπηρεσίες έχουν πατερναλιστική προσέγγιση, καθώς επιλέγουν τι χρειάζονται οι άνθρωποι και φροντίζουν να το έχουν. Η περισσότερη ελευθερία στις επιλογές που προσφέρει το Β.Ε.Ε. δρα ενδυναμωτικά στον πολίτη και του δίνει την αυτοπεποίθηση που χρειάζεται να βγει από την παγίδα της φτώχειας.
Πιλοτικές Εφαρμογές Διάφορων Μοντέλων του Β.Ε.Ε.
Ήδη από την δεκαετία του 70, αναπτύσσονται οι πρώτες πειραματικές επιλογές καθιέρωσης ενός βασικού εισοδήματος.
Το 1976 η πολιτεία της Αλάσκα, ιδρύει το Alaska Permanent Fund, με πόρους από τα δικαιώματα της πετρελαϊκής βιομηχανίας. Από το 1982 έως και σήμερα, το Ταμείο αποδίδει ετήσιο μέρισμα σε κάθε κάτοικο της πολιτείας, που κάποιες φορές έφτασε και τα 2.000 δολάρια. Θεωρείται ίσως το πιο δημοφιλές πρόγραμμα στην ιστορία των ΗΠΑ, και οι μελέτες έδειξαν ότι όχι μόνο δεν μειώνει, αλλά αυξάνει την απασχόληση. Σε ποσοστό 84% οι πολίτες της Αλάσκα, έχουν αρνηθεί στην Κυβέρνηση να χρησιμοποιήσει τα χρήματα του Ταμείου για άλλες δραστηριότητες.
Σε αρκετές αναπτυσσόμενες χώρες εξελίχθηκαν η συνεχίζονται πιλοτικές εφαρμογές του Β.Ε.Ε. Η μεγαλύτερη στην Κένυα αφορά 21.000 κατοίκους για μια περίοδο 12 ετών. Επίσης στην Ναμίμπια, αλλά και στο Madya Pradesh της Ινδίας σε 6.000 άτομα. Με βάση την τελευταία εμπειρία τα 2 μεγαλύτερα Ινδικά πολιτικά κόμματα συμπεριέλαβαν στα προγράμματά τους το βασικό εισόδημα, ως κεντρική επιδίωξη.
Στην Βόρεια Καρολίνα η κοινότητα των γηγενών Αμερικανών Ινδιάνων, διαθέτει τα έσοδα από την λειτουργία του τοπικού καζίνο, σε όλα τα μέλη της, διαπιστώνοντας μεγάλη βελτίωση στις σχολικές επιδόσεις των παιδιών, και κατακόρυφη μείωση της εγκληματικότητας. Σε πολλούς δήμους των ΗΠΑ όπως στο Όκλαντ και στο Στόκτον της Καλιφόρνια τρέχουν πιλοτικά προγράμματα, ενώ πρόσφατα μεγάλες πόλεις όπως το Σικάγο και το Νιούαρκ ανακοίνωσαν ανάλογες πρωτοβουλίες. Ενθαρρυντικές ήταν οι ενδείξεις και στο Οντάριο του Καναδά, απο το 2017 έως το 2019, πριν η νέα τοπική δεξιά κυβέρνηση ακυρώσει το πρόγραμμα που περιελάμβανε ετήσιο εισόδημα 17.000 δολαρίων σε 4.000 άτομα. Και εδώ παρατηρήθηκε αύξηση της απασχόλησης, ενώ το 88% δήλωσε λιγότερο stress, και βελτίωση των οικογενειακών σχέσεων.
Το πιο πρόσφατο πείραμα έγινε στην Φινλανδία και αφορούσε 2.000 ανέργους που για 2 χρόνια, ελάμβαναν χωρίς προϋποθέσεις και ανεξαρτήτως ευρέσεως εργασίας, 560 ευρώ μηνιαίως. Η σύγκριση τους με τους υπόλοιπους δικαιούχους του επιδόματος ανεργίας, έδειξε μεγαλύτερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για τους μετανάστες και τους οικογενειάρχες αλλά και τους κατοίκους των πιο απομονωμένων περιοχών. Ακόμα πιο θεαματικά ήταν τα θετικά αποτελέσματα στην ψυχολογική κατάσταση, στην αποφυγή του κοινωνικού “στιγματισμού”, στην αίσθηση ασφάλειας, και στα κίνητρα για απασχόληση, συμμετοχή και εκπαίδευση. Η εφαρμογή θα συνεχιστεί και θα επεκταθεί και τα επόμενα χρόνια, ενώ ήδη σχεδόν οι μισοί Φινλανδοί υποστηρίζουν την καθολική θέσπιση του Βασικού Εγγυημένου Εισοδήματος.
Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα
Ξεκινώντας από τα σημεία τριβής μεταξύ υποστηρικτών και επικριτών του Βασικού Εγγυημένου Εισοδήματος, η πρώτη φράση που μου έρχεται στο μυαλό είναι από την ταινία Jerry Maguire, όταν ο aθλητής Cuba Gooding Jr ζητάει από τον ατζέντη του Tom Cruise να ‘του δείξει τα λεφτά’ (show me the money). Οι υπέρμαχοι του Β.Ε.Ε. γνωρίζουν ότι το κόστος είναι κατά πολύ υψηλότερο του σημερινού κράτους-πρόνοιας και η εφαρμογή του προϋποθέτει αύξηση της φορολογίας, περικοπή επιδομάτων και δαπανών αλλά και αλλαγή προτεραιοτήτων για το κράτος. Η καθολική προσέγγιση θα πρέπει να συνδυάζεται με ένα προοδευτικό φορολογικό σύστημα που θα παίρνει ακόμη περισσότερα από τους έχοντες και θα τα αναδιανέμει προς όφελος της κοινωνικής συνοχής. Ακόμη, απαιτείται περισσότερη διαφάνεια, λιγότερη φοροδιαφυγή/φοροαποφυγή και καταπολέμηση του μαύρου χρήματος, ούτως ώστε να αξιοποιούνται στο έπακρο όλοι οι ωφέλιμοι πόροι, κάτι που συνεπάγεται περισσότερες ηλεκτρονικές συναλλαγές.
Όμως, η αντιμετώπιση της φτώχειας δεν εστιάζεται μόνο σε μαθηματικές λύσεις. Η καταπολέμησή της είναι επένδυση για τις ανθρώπινες κοινωνίες και ένα καθολικό επίδομα θα είχε ευεργετικές συνέπειες στην ανάπτυξη, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, σε κλάδους της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας, στην επιχειρηματικότητα, στην ψυχολογία των πολιτών αλλά και στην ενδυνάμωση και επανένταξή τους από το κοινωνικό περιθώριο (6).
Το ερώτημα για το Β.Ε.Ε. είναι περισσότερο πολιτικό παρά οικονομικό. Καταρχάς, θα πρέπει να αποφασίσουμε αν συμβάλλει ουσιαστικά στην καταπολέμηση της φτώχειας και να το εντάξουμε στο δημόσιο διάλογο ως μία πραγματική εναλλακτική. Πηγές χρηματοδότησης θα μπορούσαν να είναι η γενική φορολογία, ο φόρος ρύπανσης, η φορολόγηση χρηματιστηριακών συναλλαγών, η ρηματοδότηση από έσοδα από φυσικές πηγές (πετρέλαιο κλπ). Οι βασικοί μηχανισμοί χρηματοδότησης είναι επί της αρχής τρεις (3): i) μείωση δαπανών, ii) αύξηση του προοδευτικού φόρου εισοδήματος και iii) δημιουργία νέων φόρων. Θα μπορούσαμε ακόμη να πειραματιστούμε αρχικά σε περιορισμένες γεωγραφικές ενότητες ή ηλικιακές ομάδες (επένδυση στους νέους ) και να επεκτείνουμε το Β.Ε.Ε. ανάλογα με τα αποτελέσματα και τις οικονομικές δυνατότητες.
Ένα δεύτερο σημείο τριβής για την εφαρμογή του Β.Ε.Ε. σχετίζεται με τη μείωση των κινήτρων απασχόλησης και της εργασιακής προσπάθειας. Μάλιστα, σύμφωνα με τους επικριτές του Β.Ε.Ε., αυτό θα δημιουργούσε έναν φαύλο κύκλο περαιτέρω μείωσης των φορολογικών εσόδων και αδυναμίας χρηματοδότησης του Β.Ε.Ε..
Όρθώς ο Μάνος Ματσαγγάνης επισημαίνει σε ανάλυσή του (7) ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν έχει βάση ένσταση, διότι με εξαίρεση την πολιτεία της Αλάσκα και μία φυλή ινδιάνων της Β. Καρολίνα, το βασικό εισόδημα δεν υφίσταται καθολικά σε κάποια άλλη περιοχή ή χώρα. Όμως μία εξαιρετική ιδέα των Βέλγων ερευνητών Axel Marx & Hans Peeters μάς δίνει τροφή για σκέψη, καθώς εξηγούν πώς από τα από τα 66 άτομα που εργάζονταν τη στιγμή που κέρδισαν τον πρώτο λαχνό στο “Win for Life” (Σήμερα στο Βέλγιο το “Win for Life” δίνει 2.000 ευρώ το μήνα, εφ’ όρου ζωής), μόνο ένας 44χρονος μηχανικός αυτοκινήτων και μια 45χρονη νοσοκόμα σταμάτησαν να δουλεύουν. Όλοι οι υπόλοιποι συνέχισαν να εργάζονται. Άλλωστε, η εργασία δεν αποτελεί απλώς ένα συνταγματικό κατοχυρωμένο κοινωνικό δικαίωμα· αποτελεί άμεση προέκταση της προσωπικότητας του ανθρώπου, τρόπο αυτοπραγμάτωσης και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Η ποιοτική εργασία προσφέρει εκείνες τις αναγκαίες εγγυήσεις αξιοπρέπειας και ελευθερίας, το άτομο αισθάνεται ενεργό όχι μόνο οικονομικά, αλλά κοινωνικά και πολιτικά. Η μη εργασία οδηγεί στον κοινωνικό αποκλεισμό και την απομόνωση, φτωχαίνει τις δυνατότητες του ανθρώπου, ενισχύει τα αισθήματα αδικίας και εξάρτησης.
Μία ακόμη διαφωνία ανακύπτει μεταξύ των υπερασπιστών του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος και των εναλλακτικών του καθώς θέτουν κριτήρια για όσους πραγματικά το χρειάζονται και αυτών του Β.Ε.Ε. που αφορά σε όλους.
Ένα ισχυρό επιχείρημα υπέρ του Β.Ε.Ε. είναι ότι δεν στιγματίζει τον δικαιούχο καθώς αποτελεί δικαίωμα του κάθε πολίτη, εν αντιθέσει με το Ε.Ε.Ε. που δεν είναι απαλλαγμένο από το στίγμα του φτωχού, του αδύναμου να τα καταφέρει, του περιθωριοποιημένου. Είναι πολλά τα παραδείγματα πολιτών που δεν διεκδικούν το επίδομα ενώ το δικαιούνται, διότι δεν θέλουν να στιγματιστούν.
Ένα πρόσθετο επιχείρημα που εκφράζεται κυρίως από συντηρητικούς οικονομολόγους, είναι ότι Β.Ε.Ε. μας γλιτώνει από δαπάνες και την ταλαιπωρία των δημοσίων υπαλλήλων κατά τον έλεγχο. Παρουσιάζεται, δηλαδή, ως όπλο κατά της γραφειοκρατίας. Ένα πρόσθετο επιχείρημα σε αυτή την κατεύθυνση αλλά με τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά αφορά στο γεγονός ότι η θέσπιση κριτηρίων αναπόφευκτα προκαλεί σφάλματα, καθώς το παίρνουν πολίτες που δεν το δικαιούνται (απόκρυψη εισοδήματος) ή δεν το παίρνουν πολίτες που το δικαιούνται.
Τέλος, η θεσμοθέτηση εισοδηματικών προϋποθέσεων για τη χορήγηση κοινωνικών παροχών δημιουργεί αντικίνητρα, όπως η παγίδα της φτώχειας, καθώς δημιουργείται μία γκρίζα ζώνη μεταξύ των συμπληρωματικών πόρων, εφόσον αυτοί μπορεί να προέρχονται είτε από εργασία είτε χωρίς εργασία. Στην περίπτωση που ο δικαιούχος έχει επιλογή να εργαστεί ή όχι με το ίδιο περίπου ύψος χρημάτων, μπορεί να επιλέξει τη μη εργασία, όχι μονάχα από οκνηρία αλλά ως επιλογή φροντίδα παιδιών ή γονέων, όπως και αξιοποίηση του χρόνου για άλλα ενδιαφέροντα. Εν προκειμένω, το Β.Ε.Ε., το οποίο καταβάλλεται χωρίς προϋποθέσεις, υπερβαίνει τις παγίδες της φτώχειας και δεν θίγει τα κίνητρα για απασχόληση. Σε μία φράση, το Βασικό Εγγυημένο Εισόδημα προσφέρει εισόδημα, ελεύθερο από το στίγμα, τις κυρώσεις και τον έλεγχο.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο τριβής προκύπτει μεταξύ των υπέρμαχων των Καθολικών Βασικών Υπηρεσιών και αυτών του Β.Ε.Ε., καθώς οι πρώτοι φοβούνται ότι ένα σταθερό εισόδημα μπορεί να προσφέρει μια νεοφιλελεύθερη δικαιολογία για την υποχρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών ή ακόμη και την αντικατάσταση τους. Εδώ, απαιτείται ένα νέο σημείο ισορροπίας, καθώς το Β.Ε.Ε. δεν μπορεί και δεν πρέπει να υποβαθμίσει βασικές υπηρεσίες όπως αυτή της υγείας, της πρόνοιας και της εκπαίδευσης. Ζητούμενο, προφανώς, είναι να βρεθεί η χρυσή τομή που θα διασφαλίζει το εισόδημα αλλά και τις απαιτούμενες υπηρεσίας που θα προάγουν την ισότητα, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Επιφυλακτικά ως προς το Β.Ε.Ε. εμφανίζονται τα φεμινιστικά κινήματα, καθότι θεωρούν ότι θα μπορούσε να δράσει ως ανασταλτικός παράγοντας της περαιτέρω ισότητας των δύο φύλων, καθώς μπορεί να αποτελεί ένα επιχείρημα υπέρ της παραμονής της γυναίκας στο σπίτι για τη φύλαξη των παιδιών. Ακόμη, στο σημερινό πολιτικό περιβάλλον είναι δύσκολο να αφαιρέσουμε το ζήτημα του διεθνούς μετανάστευσης, καθώς τα οποιαδήποτε κριτήρια λήψης του αντίστοιχου εισοδήματος θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διακρίσεις και αποκλεισμούς.
Γιατί κάποιοι πιστεύουν ότι το χρειαζόμαστε;
-Παρέχει μία οικονομική βάση για ανάπτυξη
-Επιτρέπει την ευελιξία στην αγορά εργασία χωρίς μείωση του εισοδήματος
-Δίνει περισσότερες επιλογές στη διαχείριση του χρόνου
-Διευκολύνει την έναρξη νέων επιχειρήσεων ή την αυτοαπασχόληση
-Ενδυναμώνει την ατομική ελευθερία, τη δημιουργία, την εθελοντική δραστηριότητα
-Υποστηρίζει ένα διάλειμμα σταδιοδρομίας
-Δημιουργεί συνθήκες κοινωνικής συνοχής
-Απαλλάσσει από τον στιγματισμό
-δημιουργεί μια πιο ρευστή εναλλαγή μεταξύ της απασχόλησης, της κατάρτισης και της οικογένειας
-Μειώνει την παγίδα της φτώχειας για τις οικογένειες με χαμηλό εισόδημα
-Δίνει τη δυνατότητα μη βεβιασμένης επιλογής και αναζήτησης καλύτερης θέσης εργασίας
-Είναι απλό και κατανοητό
-Δεν είναι επιρρεπές στην απάτη
Επίλογος
Τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και ασφάλισης είναι ηθικά συστήματα. Δημιουργήθηκαν για να ενσαρκώσουν ηθικές αξίες: Ισότητα, Ελευθερία, δικαίωμα σε αξιοπρεπή ζωή.
Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα σε ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης. Δικαίωμα να του παρέχεται τροφή, στέγη, ενδυμασία. Δικαίωμα που πηγάζει από την ιδιότητα του πολίτη.
Πιστεύουμε ακράδαντα ότι ο φτωχός πολίτης δεν είναι ελεύθερος πολίτης. Ένα νέο κοινωνικό κράτος με χειραφετημένους πολίτες συνιστά ζητούμενο για τον προοδευτισμό στον 21ο αιώνα.
Έχουμε μπροστά μας δύο δρόμους: Είτε να περιμένουμε το μοιραίο και να δράσουμε εκ των υστέρων, είτε να δράσουμε προληπτικά και να αμβλύνουμε τις συνέπειες της επερχόμενης οικονομικής κρίσης που προκύπτει από τον οικονομικό μετασχηματισμό που φέρει η νέα εποχή. Αν κάτι μας έμαθε η πανδημία είναι η αναγκαιότητα επένδυσης στο κράτος πρόληψης. Δηλαδή σε ένα κράτος που δημιουργεί εκ των προτέρων ένα πλέγμα προστασίας για τους πλέον αδύναμους.
Είναι επιτακτική ανάγκη να δημιουργήσουμε αυτό το πλέγμα προστασίας, όχι μόνο σε χρήμα, αλλά και σε θεσμούς. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν το Βασικό Εγγυημένο Εισόδημα είναι ένας θεσμός που θα διασφαλίσει να μη μείνει κανείς πίσω. Ούτε βεβαίως είναι πανάκεια. Παραμένει όμως μία επιλογή (προσωπικά δεν είμαι πεπεισμένος ότι το Β.Ε.Ε. είναι η καλύτερη επιλογή). Σε συνδυασμό με το σύστημα κοινωνικής φροντίδας στους ηλικιωμένους, τους απόρους, τα άτομα με αναπηρία. Όπως και το σύστημα της κοινωνικής κατοικίας και καταπολέμησης της αστεγίας, η προστασία της παιδικής ηλικίας και της μητρότητας. Πρώτιστος στόχος μας θα πρέπει να είναι η άμβλυνση των συνεπειών της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.
Ίσως έχει έρθει η ώρα να ανοίξουμε τις μεγάλες συζητήσεις που αναβάλλουμε εδώ και καιρό. Από την εποχή ακόμη του Dr. Martin Luther King που έλεγε: ‘Είμαι πεπεισμένος ότι η απλούστερη λύση απέναντι στην φτώχεια είναι να την καταργήσουμε ευθέως μέσω ενός τώρα ευρύτατα συζητούμενου μέτρου: το εγγυημένο εισόδημα. Μία σειρά από θετικές ψυχολογικές αλλαγές αναπόφευκτα θα απορρέουν από την εκτεταμένη οικονομική ασφάλεια. Η αξιοπρέπεια του ατόμου θα ανθήσει όταν οι αποφάσεις που αφορούν τη ζωή του βρίσκονται στα χέρια του όταν έχει την ασφάλεια ότι το εισόδημά του θα είναι σταθερό και σίγουρο και όταν γνωρίσει ότι έχει τα μέσα να αναζητήσει την αυτοβελτίωσή του.”
(1) [The Roots of Basic Income (Guy Standing)]
(2) Φίλιπ Βαν Παρές https://uclouvain.be/en/node/7566
(3) Μπάμπης Μιχάλης [https://www.efsyn.gr/themata/thema-tis-efsyn/245710_oikoymeniko-basiko-eisodima-ehei-istoria-500-eton]
(4) Μελέτη ΙΝΕ-ΓΣΕΕ [https://ineobservatory.gr/wp-content/uploads/2014/08/meleti9.pdf]
(5) Ιρλανδοί
(6) Θοδωρής Γεωργακόπουλος [https://www.kathimerini.gr/1079566/opinion/epikairothta/politikh/ena-eniaio-vasiko-eisodhma-gia-oloys]
(7) Μάνος Ματσαγγάνης [https://www.dianeosis.org/2020/05/ena-vasiko-eisodima-gia-olous/]
